Merge'den Sonraki En Büyük Ethereum Protokol Değişikliği
Ethereum Glamsterdam yükseltmesi devnet-6 test ağında deneniyor. 15 Ekim'de yapılacak All Core Devs Consensus toplantısında Ethereum Glamsterdam'ın son hali tartışılacak. Ethereum Vakfı mainnet hedefini 2026 son çeyrek olarak açıkladı ancak test ağlarında büyük sorun çıkmazsa koşuluyla.
Chainstack'e göre Ethereum Glamsterdam "Merge'den bu yana en büyük protokol değişikliği" olacak. Gloas konsensus fork'u ile Amsterdam execution fork'unu birleştiren yükseltme, Ethereum'un temel işleyişinde köklü değişiklikler getiriyor. Fusaka yükseltmesi 3 Aralık 2025'te mainnet'e geldi, Ethereum Glamsterdam onun devamı.
ePBS: Proposer-Builder Ayrımı Protokolde
Ethereum Glamsterdam'ın en kritik öğesi EIP-7732, yani ePBS (enshrined proposer-builder separation). Şu anda Ethereum'da blok üreticiler (proposer) ve blok oluşturucular (builder) arasındaki ayrım off-chain relay'ler üzerinden yapılıyor. ePBS bu ayrımı protokolün içine taşıyor.
ePBS ile proposer önce builder'ın teklifine commit ediyor, builder payload'ı slot içinde daha sonra açıklıyor. Payload Timeliness Committee (PTC) zamanında açıklanan payload'ları onaylıyor. Bu sayede relay'ler opsiyonel hale geliyor, zorunlu değil.
Ethereum.org'a göre veri yayılma penceresi yaklaşık 2 saniyeden yaklaşık 9 saniyeye genişliyor. Bu da daha büyük blokların güvenli şekilde yayılmasını sağlıyor. Proposer-builder ayrımının protokol içine alınması merkezileşme riskini azaltıyor çünkü relay'ler tek nokta hatası olmaktan çıkıyor.
Block-Level Access Lists: Paralel İşlem İmkanı
EIP-7928 her bloğa işlemlerin dokunduğu hesap ve storage slot'ların haritasını ekliyor. Bu harita sayesinde paralel işlem yapılabilir ve "executionless" senkronizasyon mümkün oluyor. Block-level access lists (BAL) aynı zamanda gas limitini güvenli şekilde yükseltmek için ön koşul.
Fusaka yükseltmesinden sonra gas limiti 60 milyon. Tartışılan hedef 200 milyon ama bu Glamsterdam'ın kapsamında değil. Ancak BAL olmadan 200 milyona çıkmak node operatörlerini fiyatlayarak çıkarır. ePBS ve BAL birlikte daha yüksek throughput ve daha büyük gas limitleri için altyapı oluşturuyor.
BAL'ın bir yan etkisi de executionless sync. Node'lar blokları doğrulamak için her işlemi çalıştırmak zorunda kalmıyor, access list üzerinden kontrol edebiliyor. Bu da senkronizasyonu hızlandırıyor ve disk I/O yükünü azaltıyor.
Gas Fiyatlandırması Yeniden Düzenleniyor
EIP-2780 ile sabit 21.000 gas temel maliyeti ölçülü bileşenlere ayrılıyor. Mevcut taslağa göre sıfır değerli transfer 15.000 gas, kendi kendine transfer 12.000 gas tutuyor. Ancak bu rakamlar henüz kesinleşmedi.
EIP-8037 ve ilgili teklifler yeni state yaratma maliyetini artırıyor. Yön belli: hesaplama ucuzluyor, kalıcı state pahalılaşıyor. Bu Ethereum'un disk şişmesini kontrol altına alma stratejisi. DeFi protokolleri fazla state oluşturuyorsa maliyet artacak, optimizasyon yapmaları gerekecek.
EIP-7708 ETH transferlerinin ERC-20 Transfer formatında log emit etmesini sağlıyor. Bu sayede ETH akışları eth_getLogs ile sorgulanabilir hale geliyor. Şu anda ETH transferlerini takip etmek için debug/trace çağrıları gerekiyor, bu değişiklik sonrası standart log sorgusu yeterli olacak.
Kod Boyutu Limiti Artıyor
EIP-7954 kontrat kod boyutu limitini 24 KiB'den 64 KiB'ye, initcode limitini 48 KiB'den 128 KiB'ye çıkarıyor. Bu büyük ve karmaşık kontratlar için alan açıyor. Özellikle modüler DeFi protokolleri ve karmaşık governance sistemleri için önemli.
Ancak FOCIL (EIP-7805) kapsam dışı bırakıldı ve 6 saniyelik slot önerisi (EIP-7782) reddedildi. Ethereum geliştiricileri Glamsterdam'ı mümkün olduğunca odaklı tutmaya çalışıyor. Çok fazla değişiklik aynı anda mainnet'e gelirse test süreci uzar ve riskler artar.
Validator ve Node Operatörlerine Etkisi
Glamsterdam ile birlikte hem execution istemcileri (Geth, Nethermind, Besu, Erigon, Reth) hem de consensus istemcileri (Lighthouse, Prysm, Teku, Nimbus, Lodestar, Grandine) zorunlu güncellemeler yayınlayacak. Validator'lar PTC görevini üstlenecek.
Fusaka yükseltmesi sırasında Prysm'de çıkan bug 248 blokun kaçırılmasına ve yaklaşık 382 ETH ödül kaybına yol açmıştı. Chainstack bu nedenle fork haftasını dikkatli planlamayı öneriyor. Türkiye'de ETH stake eden yatırımcılar da istemcilerini güncellemezlerse ödül kaybedebilir veya slash edilebilir.
Node operatörleri için en büyük değişiklik ePBS ile gelen PTC görevi. Validator'lar artık sadece blok önermiyor, builder'ların payload'ları zamanında açıklayıp açıklamadığını da doğruluyor. Bu ek bir sorumluluk ama aynı zamanda ağın merkezileşmesini önlüyor.
Geliştiricilere ve Türk Yatırımcılara Etkisi
Geliştiricilerin ETH transfer takibini debug/trace çağrılarından eth_getLogs'a geçirmesi gerekecek. EIP-7708 devreye girdiğinde eski yöntem Glamsterdam öncesi geçmiş için çalışacak ama yeni transferler için log sorgusu kullanılacak.
Kontrat, relayer ve cüzdan geliştiricileri hardcode edilmiş gas değerlerini gözden geçirmeli ve Glamsterdam testnet'ine karşı test etmeli. 21.000'den 15.000'e düşen transfer maliyeti bazı varsayımları bozabilir.
Türkiye'deki ETH yatırımcıları için doğrudan bir işlem yok. Adresler, bakiyeler ve anahtarlar değişmiyor. Token migration yok. Ancak "ETH'inizi yükseltin" şeklinde gelen talepler dolandırıcılık. Glamsterdam otomatik bir yükseltme, kullanıcı hareketi gerektirmiyor.
Ethereum Layer 2 ekosistemi Ethereum Glamsterdam'dan dolaylı etkilenecek. ePBS ve BAL ile mainnet throughput arttıkça L2'ler için daha ucuz settlement mümkün olabilir. Aynı zamanda daha büyük gas limitleri L2 batch'lerinin daha verimli işlenmesini sağlar.
Zaman Çizelgesi ve Riskler
Ethereum Vakfı mainnet hedefini 2026 son çeyrek olarak belirledi ancak "testlerde büyük sorun çıkmazsa" kaydıyla. Devnet-6 testleri devam ediyor, sonrasında public testnetler gelecek. Her aşamada bug bulunursa takvim kayabilir.
Merge 15 Eylül 2022'de gerçekleşti, yani 4 yıl geçti. Chainstack'in "en büyük değişiklik" yorumu abartı değil. ePBS tek başına Ethereum'un blok üretim mekanizmasını temelden değiştiriyor. BAL ise executionless sync ve yüksek throughput için zemin hazırlıyor.
Testnetlerde büyük sorun çıkarsa Fusaka örneği gösteriyor ki kayıplar ciddi olabilir. 382 ETH küçük bir rakam gibi görünse de bir hata yüzünden kaybedilmiş ödül. Glamsterdam daha büyük bir yükseltme olduğu için risk de daha büyük.
Türk yatırımcılar için önerilen tavır bekleme modu. Mainnet'e gelene kadar ETH satın almayı veya stake etmeyi ertelemek gerekmez ama fork haftasında büyük transfer yapmaktan kaçınmak mantıklı. Testnetlerde sorun çıkarsa Ethereum fiyatı kısa vadeli oynaklık görebilir.